भानासापस्ले (भाषाको नाम, साहित्यको परिभाषा, स्वायत्तता तथा लेखन) सच्चाई आन्दोलन
भाषा र साहित्यसँग मानिसको अन्योन्याश्रित सम्बन्ध हुन्छ। भाषा–साहित्य सभ्यताको सूचक मात्र होइन, देशभित्र र बाहिर व्यक्तिको पहिचान, प्रतिष्ठा र प्रभाव निर्माण गर्ने महत्वपूर्ण आधार पनि हो। त्यसैले भाषा र साहित्य हाम्रो गम्भीर चासो, अध्ययन र बहसको विषय बन्नुपर्छ।
हरेक भाषा र साहित्यको आफ्नै इतिहास, प्रभाव, भूगोल र सामाजिक पृष्ठभूमि हुन्छ। यस लेखमा विशेषतः नेपाली साहित्य भनेको के हो? नेपाली भाषा साहित्य के हो? प्रचलित नेपाली भाषाको ऐतिहासिक विरासत के हो? नेपालका अन्य मातृभाषामा लेखिएका साहित्यलाई नेपाली साहित्यभित्र कसरी समेट्ने? विदेशमा रहेका नेपाली पहिचानका समुदायको साहित्यलाई कसरी परिभाषित गर्ने? र भाषाको लेखन प्रणालीलाई समयअनुकूल कसरी सुधार गर्न सकिन्छ? भन्ने प्रश्नमाथि विमर्श गरिएको छ।
## नेपाली साहित्यको दायरा
‘भारतीय साहित्य’ भन्नाले भारतभित्र विभिन्न भाषामा सिर्जना भएका साहित्यलाई समग्रमा बुझिन्छ। त्यसैगरी ‘ब्रिटिस साहित्य’ भन्नाले संयुक्त अधिराज्य र त्यससँग सम्बन्धित भूगोलमा अंग्रेजी मात्र होइन, वेल्स, स्कटिस ग्येलिक, कर्निसलगायत भाषामा सिर्जना भएका साहित्यलाई पनि व्यापक अर्थमा समेट्न सकिन्छ। पाकिस्तानी साहित्यमा उर्दु, पश्तो, बलोची, सिन्धी, सराइकी र पञ्जाबी भाषाका साहित्य समेटिन्छन्।
यही सिद्धान्त नेपालमा पनि लागू हुनुपर्छ। नेपालभित्र बोलिने विभिन्न मातृभाषामा लेखिएका साहित्यलाई समग्र रूपमा ‘नेपाली साहित्य’ भन्न सकिनुपर्छ। यस अर्थमा नेपाली साहित्यलाई केवल अहिले ‘नेपाली भाषा’ भनिने भाषामा देवनागरी लिपिबाट लेखिएको साहित्यमा सीमित गर्नु यसको दायरालाई साँघुरो बनाउनु हो।
यहाँ एउटा महत्वपूर्ण भेद आवश्यक छ—**‘नेपाली साहित्य’ र ‘नेपाली भाषा साहित्य’ एउटै कुरा होइनन्।** नेपाली साहित्य नेपालको राष्ट्रिय तथा सांस्कृतिक साहित्यिक छाताको अवधारणा हुन सक्छ भने नेपाली भाषा साहित्य अहिले ‘नेपाली’ नामले स्थापित भाषामा लेखिएको साहित्य हो।
## प्रचलित नेपाली भाषाको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
प्रचलित नेपाली भाषाको इतिहास खोज्दा कर्णाली प्रदेशको सिँजा उपत्यका महत्वपूर्ण देखिन्छ। खस भाषाको आरम्भ र विकाससँग सम्बन्धित प्रमाणका रूपमा दुल्लुको दामुपालको शिलालेखलाई लिइएको पाइन्छ। उक्त शिलालेख वि.सं. १०३८ मा स्थापना भएको मानिएको छ (कुँवर, २०७३)।
खस भाषाका जुम्ली, डोटेली, कुमाउनीलगायत विभिन्न प्रशाखा रहेको उल्लेख पाइन्छ। कतिपय वर्गीकरणमा जुम्ली, डोटेली, बैतडेली, अछामी, दैलेखी, बझाङ्गी, बाजुरेली, दार्चुलेली, डोल्पाली, डडेल्धुरी र गढवालीसमेत उल्लेख गरिएका छन्।
आज हामीले ‘नेपाली’ भनेर बोल्ने, पढ्ने र लेख्ने भाषा ऐतिहासिक रूपमा खस भाषा परम्परासँग सम्बन्धित छ। यसको विकासमा सिँजा–जुम्लाको भाषिक विरासत महत्वपूर्ण भएकाले यसलाई ऐतिहासिक विमर्शमा ‘खसजुम्ली’ वा ‘खससिँजाली’ भनेर बुझ्न सकिने तर्क गर्न सकिन्छ। यद्यपि वर्तमान जुम्ली भाषा र मानक नेपालीबीच उल्लेख्य भिन्नता छन्। भाषा समयक्रममा परिवर्तन र विकास हुने भएकाले यस्तो भिन्नता स्वाभाविक हो।
भाषाका अध्येताहरूले सिँजा क्षेत्रमा बोलिने भाषालाई जुम्ली, जुम्लेली, खसकुरा र सिँजालीजस्ता नामले उल्लेख गरेका छन्। समाज–भाषावैज्ञानिक सर्वेक्षणअन्तर्गत सन् २०१६ मा ‘जुम्ली नेपाली भाषा’को अध्ययनसमेत भएको थियो। उक्त अध्ययनले यसको प्रयोग बाजुरा, बझाङ, अछामलगायत क्षेत्रमा रहेको उल्लेख गरेको छ (चौलागाईं, २०७५)। खस भाषाको विस्तार पर्वत र गोर्खातर्फ हुँदै जाँदा यसको लवज तथा शब्दावलीमा परिवर्तन आएको र गोर्खा राज्यको विस्तारसँगै यसको प्रयोग पनि फैलिएको मान्न सकिन्छ।
## खसकुरा, गोर्खाली हुँदै ‘नेपाली’
आजको नेपाली भाषालाई इतिहासका विभिन्न चरणमा फरक नामले चिनिएको पाइन्छ। एउटा कालविभाजनअनुसार सिँजाली भाषा वि.सं. ११५०–१४५०, पर्वते भाषा वि.सं. १४५०–१८५०, गोर्खाली भाषा वि.सं. १८५०–१९९० र त्यसपछि राष्ट्रभाषा ‘नेपाली’का रूपमा विकास भएको उल्लेख छ (आचार्य, शोधपत्र, पृ. २३)।
कमलप्रसाद मल्लद्वारा सम्पादित *Perspectives on Continuity and Change* मा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले सन् १९०५ मा नेपाली भाषाबाहेक अन्य भाषामा लेखिएका कागजात प्रशासन र अदालतमा अमान्य हुने व्यवस्था गरेको उल्लेख गरिएको छ (मल्ल, १९८९, पृ. ४५७)।
मल्ल के. सुन्दरले पनि खसकुरा वा गोर्खा भाषालाई राज्य सञ्चालनमा संस्थागत गर्दै अन्य भाषाको प्रयोग सीमित गरिएको इतिहासबारे चर्चा गरेका छन् (मल्ल के. सुन्दर, २००२)।
युग पाठकले *माङ्गेना* मा सन् १९२० को दशकदेखि दार्जिलिङका सूर्यविक्रम ज्ञवाली, धरणीधर कोइराला र पारसमणि प्रधान—‘सुधपा’—नेपाली भाषाको प्रचारमा सक्रिय रहेको उल्लेख गरेका छन्। उनकै विवरणअनुसार सन् १९३२ मेमा कलकत्ता विश्वविद्यालयमा पढाइ हुने विषयको नाम ‘नेपाली पहाडिया खसकुरा’बाट परिवर्तन गरी ‘नेपाली’ बनाइएको थियो (पाठक, २०७४, पृ. ४४)।
यसरी हेर्दा खसकुरा, पर्वते वा गोर्खाली भनिएको भाषाले क्रमशः ‘नेपाली’ नाम ग्रहण गर्दै संस्थागत मान्यता पाएको देखिन्छ। राज्यको संरक्षण, शिक्षा, प्रशासन, सञ्चार र साहित्यिक गतिविधिका कारण यो भाषा समृद्ध हुँदै गयो। यसले एउटा महत्वपूर्ण शिक्षा पनि दिन्छ—**भाषाको समृद्धिमा राज्यको नीति र संरक्षण निर्णायक हुन्छ।**
युग पाठकले *माङ्गेना* कै अर्को प्रसङ्गमा देशकै नाममा ‘ई’कार जोडेर शासकीय भाषालाई नेपाली बनाइँदा अन्य भाषा र संस्कृतिहरू स्वतः बहिष्करणमा परेको तर्क गरेका छन् (पाठक, २०७४, पृ. ५३)।
## ‘नेपाली’ नामले सिर्जना गरेको प्रश्न
सार्वभौम मुलुकको नाम नेपाल र राष्ट्रियता नेपाली हुनु स्वाभाविक हो। तर एउटा निश्चित भाषाको नाम पनि ‘नेपाली’ हुँदा केही अवधारणात्मक द्विविधा उत्पन्न हुन्छ।
उदाहरणका लागि, हामी सामान्य बोलचालमा चीनका मानिसले बोलेको भाषालाई ‘चाइनिज’ भन्छौँ, तर उनीहरू वास्तवमा म्यान्डरिन, क्यान्टोनिज वा अन्य चिनियाँ भाषा बोलिरहेका हुन सक्छन्। देशको मूल पहिचानसँग अन्य सहायक पहिचान जोडेर बुझ्ने चलन संसारभर छ।
नेपालको सन्दर्भमा भने देशको नाम नेपाल, राष्ट्रियता नेपाली र एउटा विशिष्ट भाषाको नाम पनि नेपाली हुँदा ‘नेपाली बोल्ने मात्र नेपाली हुन्’ अथवा ‘नेपाली हुन नेपाली भाषा बोल्नैपर्छ’ भन्ने गलत मनोविज्ञान उत्पन्न हुन सक्छ। खसजुम्ली नबोल्ने नेपालीको राष्ट्रिय पहिचानमाथि यस्तो भाषिक नामकरणले कुनै किसिमको प्रश्न खडा गर्नु हुँदैन।
यसकारण तीन अवधारणालाई छुट्याएर बुझ्न आवश्यक छ:
**नेपाल** — देशको नाम।
**नेपाली** — नेपालको राष्ट्रियता तथा व्यापक राष्ट्रिय पहिचान।
**नेपाली भाषा** — ऐतिहासिक खसकुरा/गोर्खाली परम्पराबाट विकसित र अहिले यही नामले स्थापित भाषा।
यसैसँग चौथो अवधारणा थपिन्छ—**नेपाली साहित्य**, जसले नेपालका विविध भाषाका साहित्य र व्यापक नेपाली पहिचानसँग सम्बन्धित साहित्यिक सिर्जनालाई समेट्ने सम्भावना राख्छ।
देशको नाम नेपाल भएकै कारण एउटा भाषाको नाम अनिवार्य रूपमा नेपाली हुनुपर्ने थिएन। भारतमा देशको नामअनुसार ‘भारती भाषा’ भनिँदैन; त्यहाँ हिन्दी, तमिल, मराठी, बङ्गालीलगायत आ–आफ्नै नामका भाषा छन्। फिलिपिन्समा पनि विभिन्न भाषाका आफ्नै नाम छन्। त्यसैले खसकुरा वा खसजुम्लीलाई त्यही ऐतिहासिक नामसहित सरकारी कामकाजको भाषा बनाइएको भए राष्ट्रियता र भाषाको नामबीच आज देखिने केही द्विविधा नआउन सक्थ्यो।
तर इतिहासले ‘नेपाली भाषा’ नामलाई स्थापित गरिसकेको यथार्थलाई पनि अस्वीकार गर्न सकिँदैन। त्यसैले प्रश्न इतिहास मेटाउने होइन; यसको विरासतलाई सम्मान गर्दै नयाँ भाषिक समानता कसरी निर्माण गर्ने भन्ने हो।
प्रा.डा. टंक न्यौपानेले सबै भाषाका साहित्यलाई समेट्न ‘नेपालेली’ शब्द प्रयोग गर्न सकिने प्रस्ताव गरेको सन्दर्भ पनि यही बहससँग सम्बन्धित छ। ‘नेपाली’, ‘नेपालेली’, ‘नेपालिय’, ‘खसजुम्ली’ वा ‘खससिँजाली’ जस्ता शब्दको भाषावैज्ञानिक, ऐतिहासिक र सामाजिक उपयुक्तताबारे थप अध्ययन आवश्यक छ।
## महेन्द्रीय राष्ट्रवाद र भाषिक केन्द्रीकरण
राजा महेन्द्रको शासनकालमा ‘एउटै भाषा, एउटै भेष, एउटै राजा, एउटै देश’ भन्ने किसिमको राष्ट्रवादी अवधारणा बलियो बन्यो। नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाज, शिक्षा र राष्ट्रिय एकताको प्रमुख माध्यम बनाइयो। यसले प्रशासनिक एकरूपता र राज्य सञ्चालनमा सहजता ल्याएको हुन सक्छ, तर बहुभाषिक समाजमा अन्य भाषाको विकास, प्रयोग र प्रतिष्ठालाई सीमित गरेको आलोचना पनि व्यापक छ।
एक भाषा र एक भेषको अवधारणाले विविधतालाई राष्ट्रिय एकताको बाधकका रूपमा हेर्ने मनोविज्ञान सिर्जना गर्यो। नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुकमा राष्ट्रिय एकता निर्माण गर्ने आधार समानता र विविधताको सम्मान हुनुपर्ने हो कि सांस्कृतिक एकरूपता? यो प्रश्न आज पनि सान्दर्भिक छ।
लेखक राजेन्द्र महर्जनले समेत भाषाको मामिलामा नेपाली समाज महेन्द्रकालीन राष्ट्रवादबाट पूर्णतः मुक्त हुन नसकेको आलोचना गरेका छन् (महर्जन, २०१६)।
## भाषा, राज्य र समानताको प्रश्न
नेपालको भाषिक इतिहास एकरेखीय भने थिएन। वि.सं. १९०५ मा सुब्बा सिरधोज तिगेला लिम्बूलाई प्रदान गरिएको सनदमा अंग्रेजी, उर्दु र नागरी लिपि प्रयोग भएको छाप रहेको उदाहरणले तत्कालीन प्रशासनमा एकभन्दा बढी भाषिक–लिपिगत प्रभाव रहेको संकेत गर्छ।
त्यस्तै वि.सं. २०१५ मा बी.पी. कोइराला नेतृत्वको सरकारले प्राथमिकदेखि विश्वविद्यालय तहसम्म नेपालीबाहेक हिन्दी, मैथिली र नेवारी भाषामा पठनपाठनको अनुमति दिएको उल्लेख पाइन्छ। पछि रेडियो नेपालबाट हिन्दी र नेवारी भाषाका कार्यक्रम तथा समाचार बन्द गराइएका प्रसङ्ग पनि नेपालको भाषिक इतिहासमा उल्लेखनीय छन्।
वि.सं. २०५४ चैत ११ गते काठमाडौं महानगरपालिकाले नेवारी, धनुषा जिल्ला विकास समिति र राजविराज नगरपालिकाले मैथिलीलाई स्थानीय कामकाजी भाषाका रूपमा प्रयोग गर्ने प्रयास गरेका थिए। तर वि.सं. २०५६ जेठ १८ गते सर्वोच्च अदालतको संयुक्त इजलासले नेपालीबाहेक मातृभाषालाई सरकारी कामकाजमा प्रयोग गर्ने विषयमा प्रतिकूल आदेश दिएको प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ (चौधरी, २०७५)।
एक भाषा नीतिको एउटा तर्क प्रशासनिक सहजता थियो। तर मातृभाषा नेपाली नभएका विद्यार्थीलाई शिक्षाको प्रारम्भिक चरणदेखि नै अर्को भाषामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुँदा उनीहरू शैक्षिक रूपमा पछाडि पर्न सक्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
संस्कृत भाषालाई विद्यालय तहमा अनिवार्य गरिएको र पछि त्यसलाई हटाइएको प्रसङ्ग पनि भाषा र राज्य नीतिबीचको सम्बन्ध बुझ्न उपयोगी छ। भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन; शिक्षा, रोजगारी, प्रतिष्ठा र राज्यसत्तामा पहुँचको साधनसमेत बन्न सक्छ। नेपालको पछिल्लो दुई सय वर्षको इतिहासलाई यस दृष्टिबाट पुनःअध्ययन गर्नु आवश्यक छ।
## नेपाली साहित्यको पुनर्परिभाषा र स्वायत्तता
भारत, म्यानमार, भुटानलगायत मुलुकमा पुस्तौँदेखि बसोबास गर्दै आएका नेपालीभाषी समुदाय छन्। उनीहरूमध्ये धेरै सम्बन्धित देशकै नागरिक हुन् र आफूलाई नेपालको ‘डायस्पोरा’का रूपमा स्वीकार गर्दैनन्। तर उनीहरूको भाषा र साहित्यसँग ‘नेपाली’ शब्द ऐतिहासिक रूपमा जोडिएको छ।
यहीँबाट एउटा जटिल प्रश्न जन्मिन्छ—**साहित्यको राष्ट्रियता कसरी निर्धारण गर्ने?**
भूगोलबाट?
नागरिकताबाट?
भाषाबाट?
लेखकको पहिचानबाट?
वा साहित्यमा अभिव्यक्त सांस्कृतिक अनुभूतिबाट?
भाषा र साहित्यलाई केवल राजनीतिक सीमाभित्र बाँध्न सकिँदैन। नागरिकताको आधारमा मात्र साहित्यिक पहिचान निर्धारण गर्नु पनि पर्याप्त हुँदैन।
त्यसैले नेपाली साहित्यको एउटा सम्भावित व्यापक परिभाषा यस्तो हुन सक्छ:
**“नेपालभित्र बोलिने सबै मातृभाषामा सिर्जित साहित्य तथा विभिन्न भूगोलमा रहेका, नेपाली भाषिक वा सांस्कृतिक पहिचानसँग सम्बन्ध राख्ने समुदायले आफ्ना भाषा वा मातृभाषामा सिर्जना गरेको साहित्यलाई व्यापक अर्थमा नेपाली साहित्यको अध्ययन क्षेत्रभित्र समेट्न सकिन्छ।”**
तर यस परिभाषामा पनि सम्बन्धित समुदायको आत्मपहिचान र साहित्यिक स्वायत्तताको सम्मान अनिवार्य हुनुपर्छ। भारतीय नेपालीले आफूलाई भारतीय साहित्यको हिस्सा मान्छन् भने त्यसलाई बाहिरबाट ‘नेपाली डायस्पोरा साहित्य’ भनेर थोपर्नु उपयुक्त हुँदैन।
यसबाट ‘नेपाली भारतीय साहित्य’, ‘नेपाली बर्मेली साहित्य’, ‘नेपाली ब्रिटिस साहित्य’ वा मातृभाषाका आधारमा ‘लिम्बू भारतीय साहित्य’, ‘लिम्बू नेपाली साहित्य’, ‘लिम्बू बर्मेली साहित्य’जस्ता बहुआयामिक वर्गीकरणबारे सोच्न सकिन्छ।
यसको उद्देश्य साहित्य विभाजन गर्नु होइन, बरु साहित्यकार र समुदायको **भाषिक, राष्ट्रिय र सांस्कृतिक स्वायत्तता सुरक्षित गर्दै सम्बन्धहरू स्पष्ट गर्नु** हो।
## ‘नेपाल भाषा’को छुट्टै ऐतिहासिक सन्दर्भ
नेपाल देश, नेपाली राष्ट्रियता, नेपाली साहित्य र नेपाली भाषा साहित्यको चर्चा गर्दा ‘नेपाल भाषा’ शब्दलाई पनि छुट्टै बुझ्नुपर्छ।
काठमाडौं उपत्यकालाई ऐतिहासिक रूपमा ‘नेपाल’ भनिने परम्परासँग नेपाल भाषाको नाम जोडिएको पाइन्छ। नेवार समुदायको भाषालाई आज ‘नेपाल भाषा’ पनि भनिन्छ। यस भाषाको आफ्नै समृद्ध साहित्यिक तथा लिपिगत परम्परा छ। रञ्जना लगायत विभिन्न लिपिहरू नेवार समुदायमा प्रयोग भएका छन्।
त्यसैले ‘नेपाल भाषा’ र ‘नेपाली भाषा’ समानार्थी शब्द होइनन्। दुवैको ऐतिहासिक विकास र पहिचान फरक छन्। भाषाको नामसँग इतिहास, भूगोल र समुदायको पहिचान कसरी जोडिन्छ भन्ने बुझ्न यो उदाहरण महत्वपूर्ण छ।
## लिपिको विविधता र देवनागरी
विश्वका भाषाहरूले विभिन्न लिपि साझा रूपमा प्रयोग गर्ने गरेका छन्। एउटै लिपि धेरै भाषाले प्रयोग गर्नु असामान्य होइन। ल्याटिन वर्णमाला अंग्रेजी मात्र होइन, विश्वका धेरै भाषाको लेखन आधार हो।
त्यसैगरी देवनागरी पनि नेपाली भाषामा मात्र सीमित छैन। संस्कृत, हिन्दी, मराठी, कोंकणी, नेपाली, बोडो, मैथिलीलगायत भाषाहरू देवनागरीमा लेखिन्छन्। यसको ऐतिहासिक विकास ब्राह्मी लिपिसँग सम्बन्धित मानिन्छ।
यसबाट एउटा कुरा स्पष्ट हुन्छ—**भाषा र लिपि एउटै कुरा होइनन्।** एउटै लिपि धेरै भाषाले प्रयोग गर्न सक्छन् र एउटै भाषा इतिहासका विभिन्न चरणमा फरक लिपिमा लेखिन पनि सक्छ।
## लेखन सुधार र ध्वनिविज्ञान
नेपाली भाषाको अर्को महत्वपूर्ण बहस वर्णविन्यास र लेखन सुधारसँग सम्बन्धित छ।
नेपाल सरकारले वि.सं. २०६९ मा स्वीकृत गरेको ‘नेपाली वर्णविन्यास’ले लेखनलाई ध्वनिविज्ञानसँग नजिक लैजाने प्रयास गरेको थियो भन्ने मत छ। लेखन जति सरल हुन्छ, नयाँ सिक्ने व्यक्तिका लागि भाषा त्यति सहज हुन्छ। मातृभाषा नेपाली नभएका समुदायका लागि पनि सरल र उच्चारणअनुकूल लेखन प्रणाली उपयोगी हुन सक्छ।
तर वि.सं. २०७४ तिरको मानक नेपाली भाषा अभियानले ऐतिहासिक लेखन परम्परा र स्थापित मानकको संरक्षणलाई बढी महत्व दिएको देखिन्छ। पुराना हजारौँ ग्रन्थ तथा दस्तावेजसँग निरन्तरता कायम राख्नु यसको बलियो पक्ष हो। अर्कोतर्फ अत्यधिक जटिल वर्णविन्यासले भाषा सिक्ने नयाँ पुस्ता तथा अन्य भाषीका लागि कठिनाइ सिर्जना गर्छ कि गर्दैन भन्ने प्रश्न पनि विचारणीय छ।
यसलाई ‘इतिहास कि विज्ञान’ भन्ने दुई विपरीत ध्रुवमा मात्र राख्नु आवश्यक छैन। पुरानो साहित्यिक विरासत संरक्षण गर्दै वर्तमान लेखनलाई सम्भव भएसम्म सरल, तार्किक र ध्वनिविज्ञानसम्मत बनाउने मध्यवर्ती बाटो खोज्न सकिन्छ।
भाषा जीवित रहन प्रयोग हुनुपर्छ। प्रयोग विस्तार हुन भाषा सिक्न र लेख्न सहज हुनुपर्छ। त्यसैले **लेखनको विरासत जोगाउनु र भाषाको भविष्य विस्तार गर्नु दुवै समान रूपमा महत्वपूर्ण छन्।**
## अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवबाट सिक्ने कुरा
विश्वका विभिन्न भाषामा समयअनुसार लेखन सुधार भएका छन्। चिनियाँ भाषामा पनि परम्परागत अक्षर र सरलीकृत अक्षरको प्रयोगसम्बन्धी ठूलो परिवर्तन भएको छ। यस्ता सुधारका बाबजुद चिनियाँ सभ्यताको ऐतिहासिक विरासत हराएको छैन।
यसबाट नेपालले पनि एउटा आधारभूत शिक्षा लिन सक्छ—भाषाको इतिहास जोगाउनु र लेखन प्रणालीलाई समयअनुकूल बनाउनु परस्पर विरोधी कार्य हुनैपर्दैन।
हामीले प्रश्न गर्नुपर्छ: नेपाली लेखन प्रणाली भविष्यका पुस्ता, अन्य मातृभाषी तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रयोगकर्ताका लागि कसरी अझ सहज बनाउन सकिन्छ? डिजिटल प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, स्वचालित अनुवाद र विश्वव्यापी सञ्चारको युगमा नेपाली भाषाको लेखन प्रणाली कति प्रविधिमैत्री छ?
अब लेखन सुधारको बहस परम्परागत व्याकरणमा मात्र सीमित नराखी **ध्वनिविज्ञान, भाषाविज्ञान, शिक्षा, डिजिटल प्रविधि र अन्तर्राष्ट्रिय विस्तार**सँग समेत जोड्न आवश्यक छ।
## एउटा काल्पनिक प्रश्न
यदि इतिहासमा खसजुम्ली भाषाको सट्टा थारू, मैथिली, नेपाल भाषा वा अन्य कुनै भाषालाई ‘नेपाली भाषा’ नाम दिइएको र राज्यले शिक्षा, प्रशासन तथा सञ्चारमा त्यही भाषालाई निरन्तर संरक्षण गरेको भए आज नेपालको भाषिक शक्ति–सम्बन्ध कस्तो हुन्थ्यो?
के आजका साहित्यिक उपलब्धि र शैक्षिक प्रतिस्पर्धाका परिणाम उस्तै हुन्थे?
भानुभक्त आचार्यले रामायणलाई खसकुरा/नेपालीमा अनुवाद गरी घरघर पुर्याएको ऐतिहासिक योगदान महत्वपूर्ण छ। तर त्यो साहित्यिक विस्तारमा राज्य, शिक्षा, मुद्रण, प्रशासन र सामाजिक शक्तिको भूमिका कति थियो भन्ने विषय पनि अध्ययनयोग्य छ।
यसले कुनै भाषाको उपलब्धि घटाउँदैन; बरु **भाषाको विकास केवल भाषाको आन्तरिक क्षमताबाट मात्र नभई राजनीतिक, शैक्षिक, आर्थिक र संस्थागत संरक्षणबाट समेत निर्धारण हुन्छ** भन्ने देखाउँछ।
## सबैभन्दा बढी प्रभावित समुदाय
एउटा भाषाको नाम नै राष्ट्रियताको नामसँग समान हुँदा त्यसको मनोवैज्ञानिक प्रभाव गम्भीर हुन सक्छ।
यदि सरकारी भाषाको नाम ‘खसजुम्ली’, ‘खसकुरा’ वा अन्य ऐतिहासिक नाम कायम भएको भए मातृभाषा फरक भएका नेपाली नागरिकले ‘नेपाली बन्न नेपाली भाषा जान्नैपर्छ’ भन्ने मानसिक दबाब कम महसुस गर्न सक्थे भन्ने तर्क गर्न सकिन्छ।
अर्कोतर्फ भारत, भुटान, म्यानमारलगायत देशमा पुस्तौँदेखि बसोबास गर्दै आएका नेपालीभाषी समुदायलाई ‘नेपाली भाषा’ बोल्ने भएकै आधारमा नेपालको नागरिक ठानिने भ्रम पनि उत्पन्न हुन सक्छ। विशेषगरी भारतका नेपालीभाषी भारतीय नागरिकका लागि भाषा र राष्ट्रियताको यो समान नामले पहिचानसम्बन्धी जटिलता सिर्जना गरेको तर्क गम्भीर अध्ययनको विषय हो।
त्यसैले यो प्रश्न नेपालभित्रका मातृभाषीको मात्र होइन; दक्षिण एसियाभर फैलिएको नेपालीभाषी समुदायको पहिचान र साहित्यिक स्वायत्ततासँग समेत सम्बन्धित छ।
## अझै खोजिनुपर्ने विषय
नेपाली शब्दको आयाम व्यापक छ। नेपाली साहित्य र नेपाली भाषा साहित्यको परिभाषालाई समयअनुकूल परिमार्जन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
नेपालबाहिर जन्मिएका र सम्बन्धित देशकै नागरिक बनेका नेपालीभाषी समुदायको साहित्यलाई कसरी वर्गीकरण गर्ने? साहित्यको पहिचान लेखकको नागरिकता, भाषा, भूगोल वा कृतिको सांस्कृतिक भावमध्ये कुन आधारबाट निर्धारण गर्ने?
भारतमा पुस्तौँदेखि बसोबास गरेका नेपालीभाषी भारतीयले आफूलाई ‘नेपाली डायस्पोरा’ मान्दैनन् भने उनीहरूको आत्मपहिचानलाई सम्मान गर्दै साहित्यिक सम्बन्ध कसरी परिभाषित गर्ने?
यसैगरी खस भाषाको विकासभन्दा पुरानो पाली भाषासँग वर्तमान नेपालीमा पाइने केही शब्दहरूको सम्बन्ध के हो? पाली, संस्कृत र नेपालीबीचको ऐतिहासिक भाषिक सम्बन्ध कस्तो छ? पाली र संस्कृतमध्ये कुन भाषाको कुन रूप पुरानो हो? ब्राह्मी र खरोष्ठी लिपिमा पाइने प्राचीन अभिलेख तथा संस्कृतका प्रारम्भिक अभिलेखहरूको कालक्रमले के देखाउँछ? यी विषय भाषाविज्ञान, पुरालेखशास्त्र र ऐतिहासिक तुलनात्मक अध्ययनबाट थप अनुसन्धान गरिनुपर्ने प्रश्न हुन्।
## निष्कर्ष
आजको मानक नेपाली भाषा ऐतिहासिक खसकुरा, सिँजाली, पर्वते र गोर्खाली भाषिक परम्परासँग जोडिएर विकसित भएको कुरामा व्यापक ऐतिहासिक सम्बन्ध देखिन्छ। वर्तमान जुम्ली र मानक नेपालीबीच ठूलो अन्तर हुनु स्वाभाविक हो, किनकि भाषा स्थिर वस्तु होइन; समय, भूगोल, सत्ता, शिक्षा, बसाइँसराइ र सामाजिक सम्पर्कसँगै निरन्तर परिवर्तन हुन्छ।
तर देशको नाम नेपाल, राष्ट्रियता नेपाली, भाषाको नाम नेपाली र साहित्यको नाम पनि नेपाली हुँदा उत्पन्न अवधारणात्मक द्विविधालाई अब स्पष्ट पार्न आवश्यक छ।
नेपाली साहित्यलाई एउटा भाषामा लेखिएको साहित्यमा मात्र सीमित नगरी नेपालका विभिन्न मातृभाषाका साहित्यलाई सम्मानपूर्वक समेट्ने व्यापक अवधारणा विकास गर्नुपर्छ। त्यस्तै भारत, भुटान, म्यानमार र विश्वका अन्य भूगोलमा रहेका नेपालीभाषी समुदायको राष्ट्रिय तथा साहित्यिक स्वायत्ततालाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ।
भाषाको नाम परिवर्तन गर्ने वा नगर्ने प्रश्न मात्र यस बहसको अन्तिम लक्ष्य होइन। मुख्य प्रश्न हो—**नेपालको भाषिक विविधतालाई समान सम्मान दिँदै नेपाली राष्ट्रिय पहिचानलाई कसरी अझ समावेशी बनाउने?**
त्यसैगरी लेखनमा ऐतिहासिक विरासत जोगाउनु आवश्यक छ, तर भविष्यको विस्तारलाई रोक्ने गरी इतिहासको भार बोकाउनु उचित हुँदैन। भाषा जति सहज, वैज्ञानिक, प्रविधिमैत्री र सिक्न सरल हुन्छ, त्यसको विस्तारको सम्भावना त्यति नै बढ्छ।
अब ‘नेपाली’, ‘खसजुम्ली’, ‘खससिँजाली’, ‘नेपालेली’, ‘नेपालिय’ लगायत शब्दको भाषावैज्ञानिक, ऐतिहासिक, सामाजिक र राजनीतिक उपयुक्ततामाथि गम्भीर अध्ययन हुनुपर्छ। नेपाली साहित्यको परिभाषा पनि एउटै भाषा र भूगोलमा सीमित नराखी बहुभाषिक नेपाल र विश्वभर फैलिएका सम्बन्धित समुदायको यथार्थसँग सापेक्ष बनाइनुपर्छ।
इतिहासलाई मेटेर होइन, इतिहासलाई बुझेर सुधार गर्नुपर्छ। पुरानो विरासतलाई अपमान गरेर होइन, सबै भाषिक विरासतलाई समान सम्मान दिएर अगाडि बढ्नुपर्छ।
**समय आएको छ—भाषाको नामबारे स्वस्थ बहस गरौँ, साहित्यको परिभाषालाई फराकिलो बनाऔँ, भाषिक स्वायत्तताको सम्मान गरौँ र लेखनलाई भविष्यअनुकूल सुधार गरौँ। भाषा कसैलाई नेपाली प्रमाणित गर्ने परीक्षा होइन; भाषा हाम्रो साझा सभ्यता, इतिहास, सिर्जना र विविधताको सम्पत्ति हो।**
### सन्दर्भमा उल्लिखित स्रोतहरू
* आचार्य, नेपाली भाषाको कालविभाजनसम्बन्धी शोधपत्र।
* कुँवर (२०७३), खस भाषा तथा सिँजा उपत्यकासम्बन्धी लेख।
* चौधरी (२०७५), नेपालमा भाषा तथा सरकारी कामकाजसम्बन्धी लेख।
* चौलागाईं (२०७५), जुम्ली नेपाली भाषासम्बन्धी अध्ययन/लेख।
* पाठक, युग (२०७४), *माङ्गेना*।
* मल्ल, कमलप्रसाद (सम्पा.) (१९८९), *Perspectives on Continuity and Change*।
* मल्ल, के. सुन्दर (२००२), *नेपालमा भाषिक विभेद, डर्बान घोषणा र कार्ययोजना तथा नेपालमा जातीय विभेद*।
* महर्जन, राजेन्द्र (२०१६), भाषिक राष्ट्रवादसम्बन्धी लेख।
* नेपाली वर्णविन्यास तथा मानक नेपाली भाषा अभियानसम्बन्धी दस्तावेजहरू।
– New update article
